Column: Compost, Alice en Sukuma wiki: Over naamgeving

Vogelaars horen in het gezang van een vogel vaak een paar woorden of een kort zinnetje. Luister maar eens naar de Grauwe Buulbuul (even 9 vogels naar beneden scrollen voor de grauwe buulbuul), die ik in Noord-Ghana elke ochtend hoorde.

Zij zegt toch duidelijk ‘Quick doctor come and see’. Ik kijk dan ook snel om me heen of ik niet ergens een gewonde zie liggen, dat was meestal niet het geval, maar hoe dan ook, het klinkt heel wat vriendelijker dan de Hadada-Ibis die ik elke morgen hier in Nairobi hoor. Die lacht je gewoon keihard uit: ‘Ha ha; Loop je daar weer met die domme hond te wandelen!’

Het grappige is dat Indiërs in de zang van hun Buulbuul: ‘Come back to Calcutta’ horen. Tenminste dat las ik in een Indiase vogelgids die ik ergens tegenkwam. Wat zouden Indiërs horen in een Hadada Ibis? Ha, dat weet ik toevallig! Ze horen helemaal niets want de Hadada Ibis komt alleen in Sub-Sahara Afrika voor (Sorry, flauw grapje).

Ik zei vaak tegen studenten; ik geef geen cijfer aan het einde van het college want dan stoppen jullie met leren. Zo is het ook een beetje met een naam geven. Een naam weten is het opstapje naar meer! Mijn vervolgvraag was ook altijd: Wat betekent die naam? Namen geven levende en dode dingen een betekenis, een karakter of een identiteit. Op dit moment hoor ik volgens de BirdNET-app de ‘Witbrauwlawaaimaker’ zingen, een roodborst-soort. Nou dan weet je toch precies wat voor vogel dat is? De zang valt best wel mee, ’t is wel hard vergeleken met een gewone roodborst, luister en kijk maar naar: wat is de zang van de witbrauwlawaaimaker? - Google Zoeken. Ze begint direct uit volle oranjeborst een laddertje omhoog te fluiten. En kijk eens op 1 minuut 42 hoe ze kan ‘kropspreken’! 

Onze tweede kind zag er na de geboorte uit als een Willem, waarom weet ik niet. Hij is nu 28 jaar en het is een echte Willem geworden. Willem betekent ‘wilskrachtige beschermer’. Willem komt van Wilhelm, waarbij 'wil' staat voor wilskracht/streven en 'helm' voor beschermer of helm. Dat klopt precies! Maar dat wist ik niet toen hij een naam kreeg van ons. 

We eten hier veel mango’s, heerlijk sappig fruit. Maar nu ik weet dat in de financiële wereld "MANGO" ook gebruikt wordt als een afkorting voor een groep dominante technologiebedrijven: Meta, Apple, Nvidia, Google en OpenAI, krijgt de mango een wat nare bijsmaak. 

Een pinksterbloem bloeit vaker met Pasen dan met Pinksteren en een paardenbloem heeft niets met paarden te maken. Alexander bekent toch wel mooi: ‘verdediger van de mensheid’, en Koning betekent ‘van een goddelijk geslacht’ maar ja, dan is Koning Willem-Alexander wel weer erg veel van het goede! En dat heet je vrouw ook nog Maxima!

Willem en Maxima proberen toch heel gewone mensen te zijn maar daarmee erodeert wel het hele naamgevingsproces! 

In Afrika is een naam nog erg belangrijk; hoewel, vaak zijn de lokale KiKuyu of Masaai-namen vervangen door Britse namen. Dat is een poging om de traditionele cultuur te ondermijnen en Afrikanen beschaving of wel het christendom bij te brengen. Je kon toch niet met een Afrikaanse naam bij Petrus op de hemeldeur kloppen volgens missionarissen uit de 20ste eeuw? 

Jomo Kenyatta, de eerste president van Kenya, een crook trouwens, schijnt gezegd te hebben: ‘Toen de missionarissen arriveerden, hadden de Afrikanen het land en de missionarissen de Bijbel. Ze leerden ons bidden met onze ogen gesloten. Toen we ze openden, hadden zij het land en wij de Bijbel!’ (Da’s wel een leuk grapje). Dat deed mijn broer vroeger ook: onder het bidden jatte hij de gehaktbal van mijn bord. Jomo Ken-yatta. Aan het einde van zijn presidentschap yatte hij grote stukken grond en gaf die aan zijn vriendjes. Hij heeft zichzelf, tijdens z’n presidentschap, enorm verrijkt.

Soms kregen ze gewoon een westerse naam omdat de Britten de lokale namen niet konden uitspreken en ze dan Peter, Nicole, Mary, John, Rebecca, Peter of Nelson noemden. Probeer maar eens ‘Rolihlahla’ uit te spreken. Dat was de Xhosa naam van Nelson Mandela. Dat is niet uit te spreken dus gaf een methodist hem de naam Nelson. Rolihlahla, betekent trouwens ‘Troublemaker’, maar dan wel in de goeie zin van betekenis! Er is in Afrika gelukkig een duidelijke trend om kinderen weer Afrikaanse namen te geven om de dekolonisatie te ondersteunen.

Chinese studenten in Wageningen hadden er ook een handje van om hun Chinese naam te vervangen door een Westerse naam. Ze heette Xuebing Ying Hang. Ik heb met Google de uitspraak geoefend. Maar bij de eerste afspraak kwam het er zo klungelig en fout uit dat ze zei: Zeg maar Alice! ‘Waarom’, was mijn vraag. ‘Since I am here in Wonderland’, (Sorry, racistisch grapje).

Een pasgeborene krijgt in Noord-Ghana pas een naam op de achtste dag. Dit moment wordt gekozen omdat de baby pas na een week als een "volwaardig mens" wordt beschouwd die op aarde is om te blijven. In die 8 dagen worden allerlei deskundigen geraadpleegd om o.a. te weten te komen welke voorouder er gereïncarneerd is en wat voor mens dat was, om dan een naam te geven die bij het kind past. Veel baby’s sterven in die eerste week en dan is het beter om geen naam te hebben, vinden ze. 

Dat doet me denken aan een traditie bij het Tana Toraja volk op Sulawesi. Als daar een baby overlijdt, wordt het in een uitgehakte ruimte in een speciale boom gelegd. De boom zorgt ervoor dat het dode lijkje weer opgenomen wordt in de kringloop van het leven. Kijk maar eens: Instagram. 

De meest gegeten groente in Kenya heet Sukuma Wiki, een koolsoort waar je bladeren vanaf plukt, wat letterlijk ‘het helpt je de week door te komen’, betekent. Het is goedkoop en voedzaam, vandaar. 

Op een bezoek in Ghana sprak ik met een boer over compost en kunstmest. De etymologische betekenis van composteren betekent het samenvoegen van materialen die door de natuur worden omgezet in rijke grond. Dat is toch geen gekke betekenis. Uit nieuwsgierigheid vroeg ik aan die Ghanese boer: wat is jullie naam voor compost? Ik was verbijsterd door hun naam. Zij noemen het in Mampruli ‘Devuni alafi’. Vertaald is dat: ‘het brengt gezondheid in de bodem; het laat de bodem ademen’. Kunstmest is ‘Nasara tam’, vertaald is dat ‘Witte mensen mest’. Dat zijn toch fantastische beschrijvingen!

In 1984 was ik in Thailand. Er waren toen verkiezingen in Nederland. In een Thaise krant las ik dat ‘Rund Lubbers’ gewonnen had! (‘Even Apeldoorn bellen’- grapje)

In Renkum hebben we toch ook wel heel mooie namen. Neem de Fluitersmaatscheweg. Een maat was een naam voor drassig weiland, scheweg is een verkorting van scheidingsweg. De weg verdeelde twee buurtschappen. Maar waar fluit vandaan komt, weten we niet. Of neem de oude naam van de Hogenkampseweg, waar ik aan woonde: de Planken Wambuis weg. Deze weg gaat naar het logement Planken Wambuis aan de weg tussen Ede en Arnhem. Het logement had een lange houten schuur die leek op een doodskist.

Ander woord voor een doodskist is een planken wambuis. De naam zou ook samenhangen met het feit dat er langs de Planken Wambuisweg veel struikrovers verborgen zaten die je de dooskist injoegen nadat ze eerst je geld en goederen hadden gejat.

De meest bekende naam op dit moment vanwege de oorlog begonnen door kleuter Trump is misschien wel ‘De straat van Hormoes’. Hormuz is terug te voeren op een Zoroastrische godheid van wijsheid en licht. Zou Trump dat weten? Ik lees in kranten dat over de hele wereld elektrische auto’s beter verkopen, dat de Triodos en ASN-bank melden dat de groene aandelen van bedrijven in de transitie-industrie hard in waarde stijgen en dat door de stijgende prijs van kunstmest, composteren overal een boost krijgt.

Zo komt de gezondheid in bodem en samenleving onbedoeld terug! Als dat door Godheid Trump zo bedoeld was, word ik nog fan van hem! (eh nee.. toch maar niet). 

Wist je dat banaan ‘vinger’ betekent? Terwijl ik dat ontdek, zie ik in onze fruitmand een trosje met vijf bananen liggen. De derde banaan steekt een beetje boven de anderen uit. Een klein lachje ontsnapt uit mijn buik.

Vanuit de tuin hoor ik een Ibis heel hard lachen: Ha, Viezerik! De witbrauwlawaaimaker herhaald nog luider z’n toonladder omhoog uit pure opwinding en een Keniaanse Buulbuul zingt me hartstochtelijk toe: ‘He stinker, wash your mind!’

Kees heeft jaren columns geschreven voor het huisblad van de WUR (Resource) en voor Ekoland (het blad voor de biologische landbouwsector). Kees woonde 25 jaar naar volle tevredenheid in Renkum, was actief in het Dorpsplatform Renkum Heelsum en bij Boerderij Veld en Beek.

Kees is pas verhuisd naar Nairobi, Kenia en wil graag blijven bloggen (eventuele reacties kunnen naar [email protected], ze worden dan naar Kees doorgestuurd).

Renkum.nieuws.nl richt zich op berichtgeving op lokaal niveau. De bezoekersaantallen blijven stijgen, wat onder andere goed is voor de zichtbaarheid van onze adverteerders. Wil jij je naamsbekendheid vergroten?

Wij denken graag met je mee om de reclame-euro zo optimaal mogelijk te besteden. Door lokaal te adverteren op Renkum Nieuws tegen een concurrerende prijs! Neem contact op met Dolf Verschuren via de telefoon: 06 – 4025 3846 of mail: [email protected].

De nieuwsredactie is te bereiken via [email protected].